ادعای بيطرفی ظاهری و حمايت مخفیانۀ انگليس ها از سردار نادر خان

داکتر عبدالرحمن زمانی

249

(به اساس اسناد آرشيف انگلستان)

در دوران اغتشاس سقوی عليه رژيم امانی انگليس ها مدعى بودند که خواستار بى ثباتى وبرگشتن ناارامى در افغانستان

نبوده و به سياست عدم مداخله در امور افغانستان [!] پابند ميباشند. آنها ادعا داشتند که تنها از بيرون خطوط ميدان بازى،

ناظر اوضاع بوده و ميخواهند مطمئن باشند که اتحاد جماهير شوروى نيز عين پاليسى را تعقيب نمايد. انگليس ها ميگفتند

اماده اند هر آن رهبرى را برسميت بشناسند که قابليت و استعداد مهار کردن يک افغانستان متحد، نيرومند و مستقل را

داشته باشد . (اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان، مکتوب شماره ، ٤٠ ، مؤرخ ١٨ فبرورى ١٩٢٩ وزارت خارجۀ

انگلستان به سفير انگليس در لندن).

اما برخلاف ادعای ظاهری بيطرفی، درين راستا يکی از اقدامات انگليس ها عليه غازی امان الله خان سلب کردن

شناسائى از رژيم امانى بود. آنها بدين وسيله پادشاه افغانستان ، غازی امان الله خان، را با مدعيان ديگر تاج و تخت مثل

والی على احمد خان، سردار محمد عمرخان پسر سردار ايوب خان، حبيب الله کلکانى مشهور به بچۀ سقاو، غوث الدين

خان احمد زی پسر جانداد خان احمدزی ، و محمدنادرخان در يک سطح قرار دادند.

چند سند ذيل از آرشيف اسناد انگلستان به اثبات ميرساند که در جملۀ مدعيان متعدد تاج و تخت افغانستان، انگليس ها

سردارنادر خان را مد نظر داشته وترجيح ميدادند. اما آنها درک نموده بودند که اگر بصورت آشکار از نادر خان حمايت

کنند، اين حمايت نسبت نفرت افغانها از استعمار انگليس، چانس بقدرت رسيدن نادر خان را از بين خواهد برد. همچنان

اين سفارش ادعاى نقش بيطرفى بهانۀ خوبى بود براى جلوگيرى از مداخلۀ اتحاد جماهير شوروى و بازى دادن مدعيان ديگر

قدرت مثل على احمد خان، غوث الدين خان و حبيب الله کلکانى.

سند شماره يک :

انگليس ها درخواست ويزۀ محمود طرزى را، که ميخواست جهت تداوى به هندو يا از راه هند به اروپا برود، رد کردند.

اما در عين حال نه تنها براى احمدشاه خان و عبدالعزيز خان که ظاهراً به تقاضاى حبيب الله کلکانى براى آوردن محمد

نادرخان عازم اروپا بودند، ويزۀ ديپلوماتيک دادند، بلکه ترتيبات مسافرت ذريعۀ طياره، ريل و کشتى ، حتى مصارف

مسافرت شانرا به عهده گرفتند. سفير انگليس در تلگرام ٦ فبرورى ١٩٢٩ خود نوشت که من به احمدشاه خان و عبدالعزيز

خان ويزه دادم. آنها در صورت مساعدت هوا فردا توسط طياره به پشاور آمده از طريق بمبئى توسط [کشتى] رانپوره،

بتاريخ ٩ فبرورى به فرانسه ميروند. من خواهش ميکنم دو اطاق را بتاريخ ٦ فبرورى در هوتل دينز، دو سيت را در

ريل «بمبئى ميل» بتاريخ ٧ فبرورى و بصورت حتمى دو اطاق خواب کشتى را در «رانپوره» برايشان از پيش حفظ

(ريزرو) کنيد. (اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان، تلگرام شماره ١٥٢ مؤرخ ٦ فبرورى ١٩٢٩ سفير انگليس در کابل ).

سند شماره دو:

سفير انگليس به تعقيب تلگرام قبلی و به جواب تلگرام همان روز کمشنر عمومى پشاور که از ادامۀ تبليغات به نفع امان

الله خان در قلمرو هند بريتانوى و فتوا هاى متعدد چندين گروپ ملا ها که اعلام نموده بودند « امان الله خان کافر نمى

باشد» اطلاع ميداد، با سراسيمگى نوشت که تکت هاى ريل و کشتى احمدشاه خان را نبايد ما خريدارى کنيم. آنها بايد خودشان به

کمپنى کشتى «پى و او» تلگرام بفرستند. اگر لازم باشد برايش پول پيشکى بدهيد، اما نهايت احتياط شود که از سهمگيرى ما درين

تماس کسى نفهمد. (اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان ، تلگرام شماره ٥٦١ مؤرخ ٦ فبرورى کمشنر عمومى پشاور ، به

خواست سفير انگليس در کابل).

سند شماره سه:

همفريز سفير انگلستان در کابل در تلگرامی عنوانی وزير خارجه به لندن اطلاع داد که باوجودىکه حبيب الله [کلکانی]

فعلاً حکمفرماى کابل است، بنظر من ناممکن است او بتواند اقتدار خودرا در افغانستان قائم کند. در صورت دريافت کمک

از انگلستان و يا اتحاد شوروی، اکثريت مردم افغانستان از امان الله خان در مبارزه اش برای حصول دوباره قدرت

پشتيبانی خواهند کرد. همفريز مشوره داد که لندن تقاضای هر نوع کمک نظامی را به امان الله خان رد کند و همچنان

2

وزير مختار افغانی را، که ديگر از دولت رسمی افغانی نمايندگی نميکند، نبايد در لندن برسميت بشناسد. همفريز همچنان

توصيه نمود که «دولت اعليحضرت [منظور پادشاه انگلستان است] اخطاريه ای به شوروی ارسال نموده و به مقامات آن

کشور هوشدار بدهد که از ارسال عساکر و يا مهمات جنگی برای امان الله خان امتناع ورزند». (اسناد محرمانۀ آرشيف

انگلستان، تلگرام شماره ٧١ مؤرخ ٢٠ جنورى ١٩٢٩ سفير انگليس در کابل) . ص ۳۹۷ بازنگری

سند شماره چهار:

انگليس ها سخت تلاش داشتند تا به شمول کشف و سانسور مکاتبات غازى امان الله خان ، تمام اقداماتى را که مداخله در

امور افغانستان، عليه رژيم امانى ، کمک به مخالفين امان الله خان ويا کمک به کانديدان مورد نظر شان تلقى ميشد، از

انظار جهانيان و خصوصاً حاميان غازى امان الله خان مخفى نگهدارند.

از لندن به کمشنر ايالت سرحدى شان نوشتندکه با درک مشکلات جلوگيرى از شرکت قبايل در فعاليت هاى طرفدارى از امان

الله خان، از نظر بين المللى بسيار زياد مهم است که خود را غيرجانب دار نشان دهيم . تا جائيکه ممکن است، بايد بسيار کوشيد تا

اقدامات ما عليه امان الله خان تعبير نشوند. بايد کلمات خود را با احتياط انتخاب کنيد. ( اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان ، تلگرام

شماره ٣٢٤ مؤرخ ٢٤ جنورى کميشنر عمومى ايالت سرحدى شمال غربى ).

از يک سند ديگر آرشيف انگلستان به وضاحت معلوم ميشود که هدف به اصطلاح سياست بيطرفى انگليس ها در امور

داخلى افغانستان ، جلوگيرى از فعاليت هاى قبايل آزاد در حمايت از غازى امان الله خان بوده است. وزير خارجه براى

امور هند نوشت که «حکومت معتقد است که پاليسى درست، پاليسى عدم مداخله است، و اين بايد تأمين شود و ما وظيفه

داريم براى جلوگيرى از مداخلۀ قبايل از تمام اقدامات ممکن استفاده کنيم » (همانجا، تلگرام شماره ٣٠٥ مؤرخ ٢٥

جنورى ١٩٢٩ وزيرخارجه براى امور هند در لندن. )

سند شماره پنج:

طرز برخورد انگليس ها با على احمد خان شاغاسى که يکی از مدعيان ديگر تخت پادشاهی افغانستان بود، هم تلاشی بود

برای هموار کردن راه برای سردار نادر خان . على احمد خان بتاريخ اول مارچ در پشاور با همفريز سفير انگليس

ملاقات نمود. او گفت که بصورت عاجل به پول احتياج دارد و نميتواند باور کند که حکومت [نگلستان] آنقدر کوتاه نظر

باشد که به وى در وقت ضرورت کمک مالى داده نتواند. او گفت که در طول زندگى اش دوست حکومت بريتانيا بوده و اين

فرصت هرگز باز نخواهد گشت. اگر وى به تخت بنشيند، اولين کارش انعقاد پيمان تعرضى و دفاعى با بريتانياى کبير وممانعت از

تمام گرايشات بلشويکى خواهد بود. سفير انگليس به على احمد خان از اعلاميۀ مجلس عوام و سياست به اصطلاح بيطرفى

انگليس ها ياداور شده گفت که در شرايط فعلى دادن کمک به هر يکى از کانديدان تخت و تاج، تخطى ازين پاليسى بوده و

بنابران بايد تمام خيالات گرفتن کمک مالى و رسيدن به قدرت را از سرش بيرون کند. على احمد خان با اظهار نا اميدى

تلخى گفت که ميتوان پول را مخفيانه تأديه نمود. وقتى سفير باز هم جواب رد داد، على احمد خان گفت که اگر انگليس ها

کمک نکنند، او مجبور خواهد شد به قندهار رفته از امان الله خان حمايت کند. على احمد خان خواهش کرد براى چند

روزى در پشاور بماند. سفير انگليس به وى اخطار داد که از تبليغات سياسى در بين قبايل خوددارى نموده و اقامتش

طولانى نباشد.

بعد از آنکه محمد نادرخان و شاه ولى خان صبح ٦ مارچ بطرف ټل و هاشم خان بطرف لالپوره حرکت کردند. همفريز هم

مطمئن و آسوده خاطر در همان روز اطلاع داد که بعد از تکميل کردن ترتيبات استخباراتى، اکثر مأمورينش را رخصت

و خودش فردا به دهلى ميرود.

کمشنر پشاور بتاريخ ٨ مارچ از آمرينش مکتوبى را بدست آورد که در آن نوشته شده بود: «حال که محمد نادرخان و

برادرانش پشاور را ترک گفتند، معامله با على احمد خان آسان است. علايم نشان ميدهند که او ميخواهد در کشمير سکونت

اختيار کند. حکومت هند خرسند ميشود اگر شما ترتيبات کشيدن او را از سرحد فراهم کنيد. به او بايد گفته شود که

موجوديت کانديد سلطنت و يک امير سابق خلاف پاليسى غيرجانبدارى انگليس ها و بنابرين خجالت آور بوده او بايد در

ظرف مدت دو روز بطرف افغانستان حرکت کند. بهتر خواهد بود که معاون کمشنر مکتوب شما را با پيغام شفاهى تقويت

نمايد تا به او ثابت شود که ما جدى هستيم .

3

على احمد خان فرداى آن تقاضا نمود با معاون کمشنر ملاقات کند. او به کمشنرگفت که به امان الله خان در قندهار نامه

فرستاده و تا رسيدن جواب آن که يک هفته وقت را در برخواهد گرفت، به افغانستان رفته نميتواند. او آماده است به منطقۀ

ديگرى مثل کراچى يا راولپندى برود. او همچنان براى خود و اقاربش اجازۀ خريدارى ٤ ميل تفنگچه را خواست. اما

کمشنر عمومى به على احمد خان اطلاع داد که حکومت هند به او اجازۀ بودوباش در هيچ منطقۀ هند را داده نميتواند.

اگر او به افغانستان برگشته نميتواند، بايد بدون معطلى از هند بمقصد کدام کشور ديگرى برايد. على احمد خان سرانجام به

قندهار نزد غازى امان الله خان، که به نسبت اعلان پادشاهى بدفرجامش از او سخت رنجيده خاطر بود، رفته و از اعمال

گذشتۀ خود اظهار ندامت نموده و معذرت خواست .

(پايان)

منابع:

 اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان، تلگرام شماره ١٥٢ مؤرخ ٦ فبرورى ١٩٢٩ سفير انگليس در کابل .

 اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان ، تلگرام شماره ٥٦١ مؤرخ ٦ فبرورى کمشنر عمومى پشاور ، به خواست سفير انگليس در

کابل.

 اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان، تلگرام شماره ٧١ مؤرخ ٢٠ جنورى ١٩٢٩ سفير انگليس در کابل .

 اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان ، تلگرام شماره ٣٢٤ مؤرخ ٢٤ جنورى کميشنر عمومى ايالت سرحدى شمال غربى .

 اسناد محرمانۀ آرشيف انگلستان ، تلگرام شماره ٣٠٥ مؤرخ ٢٥ جنورى ١٩٢٩ وزيرخارجه براى امور هند در لندن.

مقالات قبلی عبدالرحمن زمانی درين رابطه :

1. چند سندی در بارۀ ايم اى حکيم بحيث رابط بين سردار نادر خان و انگليس ها

2. علت تأسف انگليس ها از استقبال بدون تشريفات از جنرال نادرخان در بندر بمبئی

3. مخفى نگهداشتن ارتباطات و مسافرت سردار نادرخان و نقش ايم اى حکيم بحيث رابط بين سردار نادر خان و انگليس

ها

4. سردار نادر خان قبل از برگشت به وطن با مقامات انگليسی مخفيانه ارتباط داشت

5.  تعجب سفير انگليس ، افشا ی راز مهم و بهائیکه سردار محمد نادر خان در رابطۀ همکاری ی با انگليس ها پرداخت

.

6. سوابق، روابط و تعهد سپه سالار محمد نادر خان به همکاری با انگليس ها

7. پيشکش يک قسمت بزرگ خاک افغانستان توسط سردار محمد نادر خان به انگليس ها- به رويت اسناد آرشيف

محرمانۀ استخبارات انگليس

8. نکات چند پيرامون اعلامیۀ "كشف الحال نادر به قلم اعلیحضرت امان الله خان و رسالۀ تردید شاعیات باطلۀ شاه

مخلوع

Comments are closed.