برگی افتاده از تاریخ کشور بروایت داکتر زیرکیار قیام برضد سقوی از قندهار آغاز شد

0 1,356

کاندید اکادمیسین سیستانی                                                                             30/ 6/ 2017

 

برگی افتاده از تاریخ کشور بروایت داکتر زیرکیار

قیام برضد سقوی از قندهار آغاز شد

 

مقدمه:

دراین اواخر دانشمند پرکار پشتون آقای داکتر زیرکیار، مقیم امریکا، کتاب جدید وحجیمی بنام « د ناپوهی تیاری او دپرمختگ دیوی  دافغانی کلتور په چوکات کی/له امیر عبدالرحمن خان نه تراشرف غنی احمدزی 1880 – 2015» تآلیف کرده و در820 صفحه به تیراژ 1000 نسخه با کمک مالی هموطن فرهنگ دوست ما فدا محمدنومیر درکابل به چاپ  رسانده است و یک جلد آنرا را از روی لطف برای من فرستاده اند. این موفقیت فرهنگی را به ایشان تبریک میگویم.

کتاب مجموعه مقالات وریسرچ های شخص مؤلف  و دیگر قلمبدستان افغان وحتی نویسندگان ایرانی است که در بارۀ مسایل سیاسی واجتماعی وتاریخی و فرهنگی افغانستان نوشته شده اند وبعضاً  مورد نقد وبررسی های علمی قرارگرفته اند. بنابرین کتاب دارای مطالب متنوع تاریخی وسیاسی وادبی به هردوی زبان پشتو وفارسی دری میباشد که نوشته ها ومقالات بسیاری از نویسندگان افغان در آن با امانت داری منعکس یافته است. البته مولف در پای اکثرموضوعاتی که آنرا دراین کتاب منعکس ساخته، نظریات ودیدگاه های خود را نیز ابراز داشته است.

کتاب همانگونه که از حاکمیت امیر عبدالرحمن خان وتحمیل خط دیورند مبنی برجداشدن بخش مهمی از خاک افغانستان به نفع انگلیس ها آغاز شده است، با یک نتیجه گیری پایان یافته است که محور اصلی آنرا روایات وخاطرات جنرال یارمحمدخان وزیری در مقاله (دخپلواکی او غلواکی جګړی) درجنگ استقلال وسهمگیری مردم وزیرستان در این جنگ وشکست دادن عساکر انگلیسی وفتح پنجاه تهانه نظامی انگلیس توسط جنگجویان وزیرستان تشکیل میدهد، ودرحالی که فتح تل را یک دست آورد مهم مردم وزیرستان میشمارد، ولی ازاینکه نادرخان (قوماندان جبهه پکتیا) چرا فاتح و قهرمان تل شناخته شد، اظهارنارضایتی میکند وهمچنان شاه امان الله را به خاطر پذیرفتن پیشنهاد آتش بس جنګ ملامت کرده میگوید که شاه این آتش بس را چرا بدون مشورت وجرګه سران وقوماندانان وزیرستان قبول نمود؟ اگر شاه آتش بس را نمی پذیرفت وجبهه جنوبی به جنگ خود با انگلیس ادامه میداد،بعقیده مولف ، جنگجویان وزیری ومسعود انگلیس ها را تا بندر گوادر بلوچستان به عقب میراندند وخاکهای از دست رفته پشتونستان را دوباره بدست می آوردند و به بحرهند دست می یافتیم . احساسات نویسنده قابل قدراست ولی ازلحاظ عملی چنین چیزی ممکن نبود.انگلیس باآنکه  در قندهار وننگرهار،نیروهای افغای را شکست داده بود، مگردرجبهه پکتیا مواضع خود را ترک داده عقب نشست، این پلان انگلیس بود تا برای نادرخان اعتبار بخشیده باشد، نه تفوق نظامی جانب افغانی. بقول غبار، نادرخان وقتی بمباران طیارات انگلیس برمواضع افغانی را مشاهده کرد، چنان سراسیمه شد که روی به فرار نهاد،مگرشمس المشایخ مانع فرار او وعساکرش به سوی گردیز شد.(غبار، ج2) 

مولف بعد از اظهار این نظریات با یک خیز و یک جمله خود را به مرحله کنونی حکومت پس از تهاجم امریکا برافغانستان دراکتوبر 2001 میرساند ونتیجه گیری خود را با این عبارت از قول امیر عبدالرحمن خان خاتمه میدهد  که امیرگفته بود:« امکان دارد افغانستان زمانی از روی نقشه دنیا گم شود که زمام آن بدست یک آدم ضعیف وکم تجربه بیفتد.» سپس زیرکیار می افزاید : چنین به نظرمیرسد که افغانستان از 7 اکتوبر 2001بدین سو در حاکمیت موجودۀ کم وبیش سقوی سوم،به یک امیر عبدالرحمن خان دوم (یا محمدنادرخان دوم) نیاز دارد؟»(ص 807)

بحث برمحتوا وکیفیت همه گفتارهای این کتاب از حوصلۀ این نوشته بیرون است، مگر بر یکی دو تذکر آقای زیرکیاردر زیر اندکی مکث میکنم. سیستانی 30/ 6/ 2017

 

د تاریخ یوه دپامه لویدلی پاڼه :

داکتر زیرکیار، درکتاب جدیدش زیرعنوان«د تاریخ یوه دپامه لویدلی پاڼه » که میتوان آنرا به دری «برگی افتاده از تاریخ» ترجمه نمود، نکته  جالبی را در مورد آغاز قیام مردم قندهار برضد سقویان قبل از فتح کابل توسط قبایل جنوبی متذکر شده، واز قول نصیر هنر پشتون (فرزند مرحوم محمدرسول پشتون، موسس نهضت ویش زلمیان)، بحوالۀ علامه پوهاند رشاد قندهاری میگوید: درتاریخ 17 میزان 1308 شمسی(9 اکتوبر 1929)  یعنی یک هفته قبل ازنجات کابل توسط لشکر های قومی پکتیا ووزیرستان، مردم قندهار بسرکردگی سردار مهردلخان بارکزی وقاضی شکور بارکزی ومعین خیروجان پوپلزائی (پدرکلان حامدکرزی)، و سردارسیدجان  وسردار عبدالوهاب خان محمدزائی و سید اشرف آغا وسدوخان الکوزی و زقوم خان اچکزی وحیات خان اچکزی[پدر عصمت مسلم] با دسته جات  مسلح قومی  از طریق دروازه های  شکاپور ودروازۀ کابل برسپاهیان سقوی که مسلح با توپ وتفنگ بودند حمله کردند وقشله نظامی سقویان را محاصره نمودند. دیری نگذشت که سقویان را در تمام سنگر های جنگ شکست دادند.ووقتی این خبر به بچۀ سقو رسید، اظهارداشت که وقتی قندهار از دستم رفت،پاچاهی من نیز ختم شد. (زیرکیار،ص  328).

زیرکیار علاوه میکند که در نتیجه این فتح درکابل منار نجات ولیسۀ نجات ساخته شدند.اما نام های فاتحین قندهار را در منارنجات نیافتم.نورمحمدتره کی آن منار را در ظرف چند دقیقه با خاک برابر کرد.کاری  که آن آدم “مترکی”(مترقی) کرد،هیچ  آدم عادی نمیکند!» (ص329)

تبصره براین یاد داشت:

نکته مهمی که باید روشن شود اینست که چرا مردم قندهار در همان هفته ها و ماه های اول تسلط سقویان(جون1929) دست به قیام برضد سقویان نزدند وخود را از شر اشرار سقوی نجات ندادند و گذاشتند تا سقویان هرچه دلشان میخواهد در حق مردم بکنند وپنج ماه بعد دست به قیام زدند؟ کلید این رمز را من از حکایت یکی از فرزندان قندهاری یعنی از زبان زلمی کرزی پسرمرحوم آغامحمدخان کرزی نویسنده وژورنالیست معروف قندهاری دریافتم. علت قیام قندهار این بود که روزی یکی از عساکرسقوی جلو دکانی ایستاده شد که در قفسی یک کینری خوش الحان با بسیاربی تابی خواندن میکرد. سقوی از دکاندار پرسید این کینری نراست یا ماده، دکاندار جواب داد نراست، سقوی طعنه گویا گفت:«خوبست که درمیان مرغان اینجا نرپیدا میشه که صدای خوده بکشه، مگم(مگر من) درمیان مردم این شهرتا حال صدای نری را نشینده ام.» در لحظاتی که این سخنان میان عسکر سقوی ودکاندار رد وبدل میشد، مهردل خان بارکزی نیز در داخل دکان ایستاده بود ومیخواست چیزی بخرد، ولی این جمله سقوی که :«من دراین شهرنری را ندیده ام که صدای خوده بکشد!؟» به رگ غیرت سردار مهردلخان برمیخورد وهماندم با خود عهد می کند که تا به سقویان ثابت نسازد که درقندهار نرهای زیادی  زندگی میکنند، از پای نخواهد نشست. از همانجا یکراست به منزل خسرخود عبدالله خان پوپلزائی در کرز می رود وموضوع طعنه زدن سقوی را به قندهاریان،بیان میکند  واز  قیام برضد سقویان سخن میراند. طبعاً خسرخیلش عبدالله خان و حاجی خیروجان پوپلزی نیز از این سخن متاثر ومتحسس میشوند واو را در سامان بخشیدن به قیام تشویق وحمایت میکنند. اوسپس با سران وبزرگان دیگر اقوام نیز شنیدگی ها واحساس خود را بیان میکند وطالب اتحاد ویکدلی اقوام در بیرون کردن سقویان از قندهار میشود. خوشبختانه تمام سران اقوام حمایت خود را ازمهردلخان بارکزی ابراز میکنند وسرانجام در روز 17 میزان1308 شمسی 23 بیرق سفید ازگروه های  شورشی اقوام مختلف در شهر قندهاربلند میشوند واز دو دروازه معروف شکار پور ودروازه کابل برسنگرهای سپاهیان سقوی حمله میکنند. سقویانی که در برابر قیام کنندگان مقاومت میکنند طبعا کشته میشوند وآنهای که مقاومت کرده نمیتوانند راه فراردر پیش میگیرند. سردار مهردلخان که رهبرومحرک اصلی قیام بود، بزودی قندهار را از وجود سقویان تصفیه مینماید  وخود زمام حکومت قندهار را بدست میگیرد. اما یک هفته بعد سردار هاشم خان از راه کویته وارد قندهارگردید. سردارمهردلخان به سردار هاشم خان برادر نادرخان اعلام داشت که قندهار را برای شاه امان الله از سلطه سقویان گرفته است وتا بازگشت شاه امان الله آنرا حفظ میکند. سردار هاشم خان ،به خوانین وسران قندهار پیشنهاد کرد که براین موضوع درکابل بحث میشود وبنابرین باهم بکابل می رویم .سران قندهار عازم کابل شدند. در بین راه در مقر یا غزنی یک بار دیگرسردارمهردلخان حمایت خود را از پادشاهی امان الله خان تکرار نمود ولی سردار هاشم او را مورد تهدید قرارداده گفت اگر یک بار دیگر چنین حرفی را از کسی بشنوم با همین تفنگچه او را نابود خواهم نمود.خوانین هریکی عاقبت خود وکار خود را درک نمودند ودیگر حرفی دراین مورد برزبان نیاوردند. درکابل نادرخان با سران قندهار ملاقات نمود و به سردارمهردلخان مقام نایب سالاری بخشید و به این عنوان مانع برگشت او به قندهارشد ودر واقع او را تحت نظارت گرفت. سایر خوانین را نیز به وظایفی گماشت وبا امتیازاتی بنواخت ودرکابل زیرنظارت گرفت.

 

مـحّمد ګل مـومند د انـیس په کـتاب[بحران ونجات] کې

داکتر زیرکیار:

 علی احمد خان د  امان الله خان د حکومت له ړنګیدلو وړاندې، مشرقي (اوسني ننګر هار) ته تللی و او هلته یې د امان الله خان د واکمنۍ په راپـرزیدلو سره د خپلې واکمنۍ اعلان وکړ. خو« دو نفـر از منصبداران مهم و با نفوذ مشرقی بود که علی احمدخان را از سلطنت طلبی میخواستند مانع آیند.»(محی الدین انیس، بحران و نجات). دلیل یې داو چه که سلطنت د ولس په رضا او اتفاق رامنځته نشي، کړکیچ  او کورنئ  جګړه به نور هـم و غځیـږي.  د مشرقي د قواو کوماندان محّـمد ګـل مومـند او کڼـډ ک مشر سـیـد حسن خان ورته وویل چې اوس د بیعت اخیستلو وخت نه دی، بلکې «لـومړی باید هیـواد نجات ومـومي.» خو علي احمد خان  د هغـوی دواړو سره لاس په ګریوان شو، او د خپلـو عسکري وسایلو سره د کابل په لـوري وخوځید. خو په لار کې ورته هاشم خیلو ماتې ورکړه او وسلې یې ورنه راغـوڼـډې کـړې. «ایـن حادثه  تا یک اندازه علی احمد خان را به خوف و مأ یوسیت انداخت.» د علی احمد خان د بې باکۍ لـه امـله د جلال آباد ښار ګـډ وډ شو.

 په مشرقي کې دوه ډلې رامنځته شوې:۱)  یوه   د سـقـاوي تـبلیغـاتو ډله وه، او پـه مقابل کې یـې،۲) ډله چې چورلیـز یې فـرقـه مشرمحّمد ګل مـومنـد اوکرنیل محّمد حسن خان جــوړکړی و د و لس د جوړجاړي او یووالي خلک وو. دوی دواړو به قـومونه جـرګې ته رابلل. شینوارو د علی احمد خان «هست و بود چور و تاراج نمودند، مخصوصاَ قصه شراب نوشی علی احمد خان مهمتریـن عــلت تنفـر اقـوام از ایـشان بود.» انـیس کاږي چې په هـــیــواد کې جــنګـونــه روان دي او قـومــونـه هم مطمئن نه دي چې څـه ډول پـریکړه وکـړي . دغــه مهـال محّــمد نـــادرخان د پښتـونخـوا لــه لارې جنــوبی( اوسنئ پکتیا او پکتیکا)  تـه راننـوځــي. (انیس، بحران ونجات،  ۱۰۲-۹۸مخونه)

په جنوبي(پکتیا او پکتیکا) کې د ګردیـز خلک د نورو خلکو سره مخالف وو. ډزې ډوزې هـرې خوا روانې وې. خو هیڅوک نه پوهیدل چې څوک د څه لپاره او د چا په ضد جنګیـږي. بدګمانۍ ډیرې وې ، خاصتا د محّمد صدیق خان فرقه مشر په اکله. د غې وضعې  د سپه سالار نادرخان په نقشې چې د قومونو په یووالي راچاپیره وه  هم یو څه منفي اغیـز وکړ. منګلو او ځدراڼو ځانونه له اتحاد نه څڼډې ته کړل. ګردیـزیانو د ګردیز د ادارې لپاره عبد الغنی خان د لعل ګل ځوی د ملکي ادارې لپاره اوسید محّمدخان د نظامي ادارې لپاره غـوره کړل:(بحران ونجات،مخونه ۱۲۳ او ۱۵۵تر ۱۵۷)

د لمریـز ۱۳۰۸د وري/حمل په ۳۰)۱۹ اپریل ۱۹۲۹=۹ ذولقاعده  ۱۳۴۷)یوه مهمه تاریخي پیښه دا وه چې د مشرقي (ننګریار) له سیمې نه یو ۱۳۰ کسیـزه «وفـد» (جرګه،هیئت) د جنوبي قـومونو سره د مذاکرې لپاره راورسید. د دغه وفـد مشر «یا موکل عمومی اقـوام علاوه بر این نماینده ها، آقای محمد ګل خان مهمند بودند. سردار والا سپه سالار صاحب[ محّمد نادرخان] برای استـقـبال وفـد چـند قدمی بیرون قـلعه بر آمدند»، «شکـریهٔ ایـن استـقبال و ایرادیه ای را از طرف عموم مشرقی و نماینده های آنها، جناب محّمد ګل خان [مـومنـد] نمودند.» په شپه کې د مشرقي هیئت یوه «لایحه» (مرامنامه) چې د مشرقي د ولس مفکوره پکې منعکسه شوې وه، د جنوبی ولس سره  د مذاکرې لپاره شریکه کړه. په دغه لایحه کې د مشرقي د ولس دریځ خوندي شوی و، او په کې  د امان الله خان افـراطي کارونو او نورو مطالبو ته  لکه د بچه سقاو عیبونو او د واکمنۍ غصب ته  ګوته نیول شوې وه. پـه دې پسې یې،  خپله «غوڅه پریکړه» څرګنده کړه چې «باید صورت ایـن نارضائی خود را بـا امضاآت عموم اهالی مشرقی و جنوبی برای بچه سقـو بفرستیم تا به موجب این اخطار، بایـد از سلطنت بر طرف شده مسئله ‎ء پادشاهی را برای انتخابات عمومی واګذارشود. اګر بلفعل این اخطار را قبول نکرد ما اقوام بالاتفاق هیچ استراحت وبه هیچ مشاغل حیاتی متوجه نخواهیم شد تا زمانیکه این شخص غاصب و سافـل را با عموم طرفـداران اصلی او به قصاص اصرار و تـباهی وطن که موجب شده اند،نرسانیم وچون هیچ حرکت اجماعی بدون از داشتن یک زعیم و قائد یا پیشوا به انجام رسیده نمیـتواند، از آنرو ما عموماَ زعامت و پیشوایی سردار سپه سالار صاحب[محّمد نادرخان] را که تا امروز در صحنهٔ وطن مظهر خیلی احساسات خیرخواهانه  و همیشه در اجراآت وعملیات خویش نمونهء بزرګ اعـتدال و دور اندیشی  بوده، تعهد می کنیم که فرداَ و کلاَ در زیر نـقـشه و هدایت شان بوده تا اینکه به مطالب خویش نایل بیاییم.» محی الدین انیس زیاتوي چې دغه پروګرام (مرامنامه) «ازطرف عموم کسانی که درین مجلس بودند که غالباَ از خوانین و کلان شوندګان جــنوبی هستــند به خیلی تأیــید  وتصـدیق تــلقـی شــد. ګویا این حسن تلقی نشان میداد که آمدن وفـد مشرقی برای فردا تاثیر خود را کماهـو حقه خواهد کرد.» نــور قــومــونه به چې راتلل(۱ثور ۱۳۰۸= ۲۱ اپریل ۱۹۲۹= ۱۱ ذولقاعده ۱۳۴۷ سپوږمیز) ، همغه د مشرقي پـریکړه به ور ته لوستل کیدله او «عموماَ» به هغوی منله او لاسلیک کوله.  د دغې پریکړې خبر زرمټـو او کټوازیانو ته چې سلیمانخیل وو  واستول شو. خو هغوی په دې ودریـدل چې امان الله خان دې له افــغــانستان نه ووځي، او ورپــسې که بـچه سقــاو د واکمنۍ وړتــیا ونــلري،بله لار دې ولټـول شي[په  سلیمانخیلوکې حضرت مجددي ډیـر نفـوذ لاره]. (انیس: ۱۵۹ تر ۱۶۱ مخونه)

تبصره بر این روایت:

با توجه به روایت فوق، داکتر زیرکیار بطورغیر مستقیم میخواهد بگوید که 130 تن خان وملک بحیث نمایندگان مردم ننگرهار، بسرکردگی  محمدگل خان مومند به پکتیا رفتند تا به نادرخان بگویند که آنها  به اعادۀ پادشاهی برای شاه امان الله موافق نستند و خواستار سلطنت شخص نادرخان می باشند. آنها این خواست خود را در قطعنامه ای گنجاندند وآنرا برای نادرخان در حضورخوانین ومشران پکتیا، قرائت کردند. بعد از قرائت قطعنامه کسانی که آن را تائید میکردند، در زیر آن امضاء  میگذاشتند، اما وقتی این فیصله نامه را برای امضاء به مردم سلیمان خیل که مریدان حضرت شوربازار بودند، فرستادند ، آنها از امضاء این قطعنامه ابا ورزیدند وامضاء خود را به شرط خروج شاه امان الله از قندهار معطل نمودند.

بنابر تذکرات کاتب هزاره،که من هنگام معرفی کتاب تذکر الانقلاب او به آن اشاره کرده ام، نادرخان سه یا چهاربار جنگجویان جنوبی را علیه نیروهای سقوی تا لوگر سوق داد، اما در هر بار قوتهای نادرخان پس از برخورد مختصر با سقویان از جنگ دست میگرفتند و در میان خود اختلاف پیدا میکردند و واپس بخانه های خود برمیگشتند. کاتب اشاره میکند که جنرال سقوی محمدصدیق خان با دادن رشوت به خوانین پکتیا، در صفوف سران  پکتیا اختلاف ایجاد میکرد تا از حمایت نادرخان دست بگیرند.

 بقول فرهنگ،« یک باردر هنگامی [نادرخان]بفرار از صحنه موفق گردید که غوث الدین خان احمدزائی معروف به بچۀ جانداد برای دستگیرنمودن وسپردن اوبه دولت آمادگی میگرفت » (افغانستان در پنج قرن اخیر،ج1ص،578)

 تا آنکه در اخیر سپتمبر لشکر وزیرستان به سرکردگی جنرال یارمحمدخان وزیری به جاجی وارد گردید ودر علیخیل پکتیا جرگه ای تدویر شد وفیصله ای را در 15 ماده تصویب کردند که هدف

آن نجات کابل از سلطه سقوی وگرفتن سلطنت برای شاه امان الله خان بود.

اما دستانی برای بقدرت رساندن نادرخان در درون لشکرنجات کارمیکرد وهمینکه کابل فتح ودر 15 اکتوبر(23 میزان) محفل بزرگان کابل وسران لشکرفاتح در تالارسلام خانه جمع شدند،ونادرخان نطق مختصری نمود، اشخاص از قبل تعیین شده از جا بلند شدند وشخص نادرخان را به پادشاهی تبریک گفتند ودیگران برسم تائید کف زدندو مبارک باد گفتند وبدینگونه جنرال یارمحمدخان وزیری را در برابر یک عمل انجام شده قراردادند.

جنرال نادرخان میدانست که چگونه سران ومشران قومی پکتیا و وزیر ومسعود را راضی کند. او با دادن رتبه های اعزازی و معاش مستمری وبخشش زمین وباغ وسرای وغیره توانست بزرگان قومی را که او را در فتح کابل یاری رسانده بودند، راضی وخوشحال از کابل رخصت نماید. به جنرال وزیری نیزمطابق خواستش درقندهار زمینهای در منطقۀ کاریز عینوبخشید واو را خوشنود ساخت تا دیگر از داعیه پادشاهی امان الله خان نام نبرد. این نکته در کتاب جدید داکتر زیرکیارچنین بیان شده است:«دی (جنرال یارمحمدخان) داعلیحضرت غازی امان الله، اعلیحضرت غازی محمدنادرشاه او غازی شاه محمودخان په لاس لیکنو فرمانونه او تحسین نامی لری او هم دخپلواکی نه وروسته داعلیحضرت غازی امان الله خان له خوا په شاه جوی کی مځکه ورکړه شویده[دامنیت له امله جنرال یارمحمدخان وزیری له محمد نادرشاه نه هیله وکړه چی په شاه جوی د ملکیت په بدل کی ورته دکندهار په ښار کی ملکیت ورکړه شی. محمدنادرخان فوراْ د دغی هیلی دپوره کولوفرمان صادرکړ. دجنرال وزیری مینه دکندهار ښار دعینو انا مینی پخوا کی ده او خلک ورته “دجنرال کاریز”وایی] (زیرکیار،ص266)

 گفته میشود جنرال وزیری ازصدراعظم شاه محمود خان نیز در ناحیه میوند قندهار و نهرسراج هلمند نیز زمین گرفته بود وخود از خوانین وزمینداران نامدارقندهار ومیوند بشمار میرفت. اما هیچگاهی شاه امان الله را از یاد نمی برد وازاینکه شاه به او در شاه جوی کلات زمین داده بود ودر پایان سفر اروپائی خود شخصاً به دیدن جنرال وزیری بخانه او در شاه جوی رفته بود، باخوشحالی  یاد میکرد.

روانهای هردوی آن ها شاد باد !

 

 

Leave A Reply