د قافيې او رديف اړيکې/ نقيب احمد عزيزي

0 1,493

زموږ په ادبي فنونو کې تر اوسه د ادبياتو ډېری استادان پر دې اکتفا کوي چې قافيه عربي کلمه ده، څټ ته وايي، د شعر هماهنګي پرې را څرخي، کلمې يې دا دي او بس!

قافيه تر دې هر څه ور ها خوا نور کمالونه هم لري. يو کمال يې دا دی چې په پښتو ژبه کې د عربي برخلاف، د قافيې لپاره د کلمې استقلال شرط نه دی، يعنې قافيه يوازې په اهنګ تلو، نه په عروضي شکل؛ ځکه خو کېدای شي چې د قافيې کوه برخه په رديف پورې نښتې راشي يا د رديف کومه برخه د قافيې خوا ته را بېله شي او خوند لا ډېر شي. په عربي کې قافيه بايد يو مورفيم وي، لکن په پښتو کې دغه قيد نه‌شته.

عربي قافيه له عروضو سره په قافيه‌پوهنه کې مطالعه کېږي او پښتو قافيه د بلاغي فنونو برخه ده.

له رديف سره د قافيې لفظي يا تلفظي تړون يا شلون، مهارت دی. قافيه کله کله بله کلمه زېږوي، کله بيا پخپله له رديف سره تښتي.

دروېش  درانی وايي؛

په دې رڼا باندې به مينځي د زړه وينه اخېر

دلته به هر څوک مبتلا وي ستا په مينه اخېر

رقيب له ما سره هيڅ وخت سيالي کولای نه‌شوه

دا ستا په وجه سړی جوړ شو له لرګي نه اخېر

د «وينه» او «مينه» له کلمو سره په دويم بيت کې قافيه له «لرګي نه» جوړه شوې او دوې کلمې دي. دغه شی د عربي عروضو په مېتود ځينو ته عيب ښکاري، مګر دا د پښتو مهارت بللای شو.

په پوهنتونونو کې اوس هم ډېری محصلان په مونوګرافونو کې د خوشال بابا پر قافيوي مهارتونو د قافيوي عيبونو ټاپې لګوي.

د خوشال بابا د غزل دوه بيته دي، وايي؛

په طلب کې دې سستي وينم دروېشه!

چې وتلی يې د دې خونې له وېشه

په پيغام د بوسې سود نه‌شي خوشاله

که زما په خوله مين يې را نژدې شه

د خوشال بابا دا غزل بې‌رديفه دی، مګر په دويم بيت کې «شه» د رديف پر ځای راغلې کلمه ده او قافيه د کلمې په لحاظ شلېدلې ده، يعنې لکه «دروېشه، وېشه…» خپلواک مورفيم نه ده پاتې شوې. په دغه بيت کې يوه ناخپلواک «را» او دوو خپلواکو «نږدې او شه» مورفيمونو د غزل قافيه تشکيل کړې ده. «را نږدې شه» يوه جمله ده چې له کلمو سره يې د غزل هماهنګي جوړه کړې ده.

د قافيې بله ښکلا دا ده چې کله کله په غزل کې رديف هم له منځه وړلای شي، په دغه ډول د غزل کيف ورسره سوا کېږي او خيال ته نوی څرک ورکوي.

دغه بيت ولولئ؛

په يوه ګيلاس شرابو دې سپېڅلې ځواني ورکړه

تو، لعنت په داسې ګټه، اه، افسوس په داسې ورکړه

دلته «کړه» کومکي فعل، رديف دی؛ مګر په دويمه مسره کې «ورکړه» خپلواک مورفيم دی. « مورفيم ګرامري واحد ته وايي چې د وېشلو وړ نه وي، که ووېشل شي معنا يې ختمېږي.»

وينو چې د خوشال بابا د غزل په بيت کې قافيې رديف تشکيل کړ، مګر په دغه بيت کې يې محوه کړ.

دروېش درانی وايي؛

ستا پر مړوند وينمه ستا د بېلتانه خوبونه

جانانه! بيا څه درنې شپې دي، څه درانه خوبونه

چې دې زما پېژندګلوي وکړه له درده سره

له هغې ورځ پس نه ته راغلې بيا، نه خوبونه

«د بېلتانه خوبونه، درانه خوبونه او بيا نه خوبونه» يو ډول تلفظېږي، د غزل هماهنګې برخې دي او قافيوي جوړښتونه لري، خو د ګرامر د لفظي واحدونو په اساس د دويم بيت قافيه «بياـ نه» په دوو مورفيمونو کې راغلې ده.

نوښت يې دا پېښ کړی چې په دغه بيت کې «خوبونه» په «نه» وييکي سره نفې کړي دي. کله چې رديف اسم وي، موضوع محدودېږي يا حد اقل شاعر د رديف په قرارداد هر ځل په هماغه اسم پورې اړوند خبره کوي؛ مګر کله چې قافيه دغه ډول فعال رول ولوبوي، شاعر د زاويې او ليدلوري تنوع پيدا کولای شي.

دا له معنوي لحاظه شاعر ته د بل خيال دروازه پرانېزي او لوستونکی ورسره په شعر کې يو تحرک احساسوي.

له رديف سره د قافيې پر اړيکو ګڼو خبرو ته اړتيا شته، ممکن ځينې ښکلاوې يې لا هم د قاف د غرونو ښاپېرۍ وي.

د دعوت رسنیز مرکز ملاتړ وکړئ
له موږ سره د مرستې همدا وخت دی. هره مرسته، که لږه وي یا ډیره، زموږ رسنیز کارونه او هڅې پیاوړی کوي، زموږ راتلونکی ساتي او زموږ د لا ښه خدمت زمینه برابروي. د دعوت رسنیز مرکز سره د لږ تر لږه $/10 ډالر یا په ډیرې مرستې کولو ملاتړ وکړئ. دا ستاسو یوازې یوه دقیقه وخت نیسي. او هم کولی شئ هره میاشت له موږ سره منظمه مرسته وکړئ. مننه

د دعوت بانکي پتهDNB Bank AC # 0530 2294668 :
له ناروې بهر د نړیوالو تادیاتو حساب: NO15 0530 2294 668
د ویپس شمېره Vipps: #557320 :

Support Dawat Media Center

If there were ever a time to join us, it is now. Every contribution, however big or small, powers our journalism and sustains our future. Support the Dawat Media Center from as little as $/€10 – it only takes a minute. If you can, please consider supporting us with a regular amount each month. Thank you
DNB Bank AC # 0530 2294668
Account for international payments: NO15 0530 2294 668
Vipps: #557320

Leave A Reply